Κάθε φορά που αποφασίζεις να κάνεις μια αλλαγή στις διατροφικές σου συνήθειες, το σώμα σου είτε απολαμβάνει τα οφέλη είτε υποφέρει από τις συνέπειες, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά και την έκταση αυτής της αλλαγής. Όταν η αλλαγή που κάνεις είναι σημαντική και εκτεταμένη, το σώμα σου αντιδρά και ανταποκρίνεται αναλόγως και τις περισσότερες φορές σου στέλνει σήματα που μπορεί να τα αντιληφθείς αλλά μπορεί και όχι. Η νηστεία είναι μια από αυτές τις αλλαγές που πολλοί άνθρωποι κάνουν συχνά μέσα στο χρόνο και μερικές φορές μάλιστα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Πώς όμως επηρεάζει την υγεία τους αυτή η απότομη αλλαγή στη διατροφή; Και για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, τι ακριβώς εννοούμε με τη λέξη “νηστεία”;
Τι είναι η νηστεία;
Ως νηστεία εννοείται κάθε εκούσια αποχή από κάποια ή όλα τα είδη τροφίμων για μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Συνήθως πραγματοποιείται ως θρησκευτικό τελετουργικό, αλλά μπορεί επίσης να γίνει και για άλλους σκοπούς, όπως ιατρικούς ή ως προσπάθεια απώλειας βάρους.
Είδη νηστείας
- Νηστεία για ιατρικούς λόγους: Μερικές φορές απαιτείται αποχή από το φαγητό πριν από ιατρικές επεμβάσεις ή διαγνωστικές εξετάσεις. Η κατανάλωση τροφής θα μπορούσε να προκαλέσει αύξηση σε ορισμένους αιματολογικούς δείκτες και πιθανές επιπλοκές σε επεμβατικές μεθόδους ή εγχειρήσεις, ειδικά όταν γίνονται με γενική αναισθησία. Η πλήρης αποχή από την κατανάλωση φαγητού και υγρών απαιτείται μερικές φορές και σε περιπτώσεις όπου πρέπει να ξεκουραστεί και να αναρρώσει το πεπτικό σύστημα.
- Διαλειμματική νηστεία: Ένας όρος που χρησιμοποιείται για διάφορα προγράμματα διατροφής που βασίζονται σε εναλλασσόμενες περιόδους κανονικής διατροφής και νηστείας, και χρησιμοποιούνται κυρίως για απώλεια βάρους, βελτίωση της φυσικής κατάστασης και ευεξία.
- Θρησκευτική νηστεία: Τελετουργικό που εφαρμόζεται από πολλές θρησκείες, όπως ο Χριστιανισμός, ο Βουδισμός, ο Ινδουισμός και άλλες. Η διάρκεια της περιόδου νηστείας και τα συγκεκριμένα τρόφιμα ή ποτά που οι πιστοί πρέπει να αποφεύγουν διαφέρουν σε κάθε πίστη. Στις περισσότερες θρησκείες όμως, η νηστεία συνδέεται με τον εξαγνισμό του σώματος και της ψυχής και η περίοδος της νηστείας συνοδεύεται από προσευχή, διαλογισμό ή άλλες παρόμοιες τελετουργίες. Για αυτό το είδος νηστείας θα μιλήσουμε σήμερα.
Κοινά χαρακτηριστικά της θρησκευτικής νηστείας
Κάθε θρησκεία έχει τις δικές της περιόδους νηστείας κατά τη διάρκεια του χρόνου. Ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός, για παράδειγμα, έχει τρεις μεγάλες περιόδους νηστείας στο ημερολογιακό έτος: μία περίοδο 40 ημερών πριν από τα Χριστούγεννα, μια περίοδο 48 ημερών πριν το Πάσχα, γνωστή και ως Σαρακοστή, και μια περίοδο 15 ημερών πριν από την Κοίμηση της Θεοτόκου που γιορτάζεται στις 15 Αυγούστου. Η καθολική εκκλησία καλεί επίσης τους πιστούς σε νηστεία σε διάφορες περιόδους μέσα στο έτος.
Σε σχέση όμως με τις επιλογές τροφίμων, οι κανόνες της νηστείας είναι παρόμοιοι στις περισσότερες θρησκείες και μπορούν να περιγραφούν ως ένα είδος διατροφής πολύ κοντά στη χορτοφαγία. Οι πιστοί συνήθως αποφεύγουν όλα τα προϊόντα ζωικής προέλευσης, επομένως δεν καταναλώνουν καθόλου κρέας ή προϊόντα κρέατος, καθόλου αυγά και πουλερικά ούτε γαλακτοκομικά προϊόντα. Τα θαλασσινά και τα ψάρια κάποιες φορές επιτρέπονται ή μπορούν να καταναλωθούν μόνο σε συγκεκριμένες ημέρες. Αναπόφευκτα, η διατροφή των πιστών κατά τη νηστεία αποτελείται κυρίως από φρούτα, λαχανικά, όσπρια, δημητριακά, σπόρους και ξηρούς καρπούς.
Διατροφή: Πιθανές αλλαγές στη διατροφική κατάσταση
- Η πρώτη και σημαντικότερη αλλαγή που παρατηρούμε είναι μια σημαντική μείωση στην κατανάλωση κορεσμένων λιπών. Με την απουσία κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων, τα κορεσμένα λίπη της διατροφής μειώνονται στο ελάχιστο. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει μια ταυτόχρονη μείωση στο συνολικό ποσοστό λίπους, αλλά εξαρτάται από τις ποσότητες φυτικών λιπών, ελαιολάδου και ξηρών καρπών που καταναλώνει κάποιος κατά τη διάρκεια της νηστείας.
- Παρατηρείται επίσης μια αύξηση του ποσοστού των υδατανθράκων, λόγω της αυξημένης κατανάλωσης δημητριακών και των προϊόντων τους όπως το ψωμί και τα ζυμαρικά, αλλά και φρέσκων φρούτων και λαχανικών.
- Η ημερήσια ποσότητα των φυτικών ινών επίσης αυξάνεται λόγω της αύξησης σε φρούτα και λαχανικά, αλλά και σε όσπρια.
- Λόγω της απουσίας γαλακτοκομικών προϊόντων και κρέατος, η ημερήσια πρόσληψη ασβεστίου, σιδήρου και βιταμίνης Β12 πιθανόν να μειωθεί. Ωστόσο, πιθανές ανεπάρκειες θα μπορούσαν να εμφανιστούν μόνο εάν τα επίπεδα των συγκεκριμένων θρεπτικών συστατικών ήταν ήδη χαμηλά πριν την έναρξη της νηστείας και δεν υπάρχει επαρκής πρόσληψη από εναλλακτικές πηγές κατά τη διάρκειά της.
- Αν και η πρόσληψη ζωικής πρωτεΐνης μειώνεται σημαντικά, το συνολικό ποσοστό πρωτεΐνης δεν μειώνεται απαραίτητα, λόγω της συχνής κατανάλωσης οσπρίων, προϊόντων σόγιας και άλλων πηγών φυτικών πρωτεϊνών.
- Υπάρχει σημαντική μείωση στην κατανάλωση αλκοόλ, καθώς συνήθως δεν επιτρέπεται κατά τις περιόδους νηστείας.
- Πολλοί πιστεύουν ότι η νηστεία ισοδυναμεί με δίαιτα και έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια βάρους. Αυτό όμως δεν συμβαίνει πάντοτε. Πολλοί από τους πιστούς που νηστεύουν στρέφονται σε τρόφιμα υψηλής θερμιδικής αξίας για να καλύψουν τις ανάγκες τους – όπως για παράδειγμα ο χαλβάς, το ταχίνι ή οι ξηροί καρποί – κάτι που μερικές φορές οδηγεί σε αύξηση του σωματικού βάρους.
Πιθανές επιπτώσεις στην υγεία
Πολυάριθμες μελέτες έχουν διεξαχθεί σχετικά με τις επιπτώσεις της νηστείας στην υγεία του ανθρώπινου σώματος. Κάποια από τα ευρήματα ήταν αναμενόμενα από τους επιστήμονες και κάποια προκάλεσαν έκπληξη. Σε γενικές γραμμές όμως, οι επιπτώσεις της νηστείας στην υγεία θεωρούνται κατά κύριο λόγο θετικές.
- Η εφαρμογή της νηστείας σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους μέσα στο έτος συμβάλλει στη βελτίωση του λιπιδαιμικού προφίλ, δηλαδή στη μείωση της ολικής χοληστερόλης, της LDL χοληστερόλης και των τριγλυκεριδίων. Παρατηρήθηκε επίσης μικρή μείωση των επιπέδων HDL (της “καλής” χοληστερόλης) αλλά θεωρείται αμελητέα. Πιθανές επίσης θεωρούνται οι θετικές επιπτώσεις της νηστείας στην παχυσαρκία και την πρόληψή της.
- Αν και τα επίπεδα σιδήρου, ασβεστίου και βιταμίνης Β12 μπορούν να επηρεαστούν από τη νηστεία, μελέτες έχουν δείξει ότι η έλλειψη ασβεστίου είναι η πιο πιθανή να οδηγήσει σε ανεπάρκεια στο τέλος μιας περιόδου νηστείας. Ωστόσο, οι ανεπάρκειες των συγκεκριμένων θρεπτικών συστατικών μπορούν να αποφευχθούν με τις κατάλληλες διαιτητικές ρυθμίσεις.
- Σύμφωνα με πολλές μελέτες και επιστημονικές έρευνες, οι περίοδοι νηστείας επηρεάζουν θετικά την ολική αντιοξειδωτική προστασία του ανθρώπινου σώματος.
- Ανάλογα με τη διάρκεια της νηστείας, τις επιλογές τροφίμων και άλλες συνήθειες στη ζωή των πιστών όπως το κάπνισμα, η άθληση, κλπ., η νηστεία θα μπορούσε να έχει θετική επίδραση στην αρτηριακή πίεση και την ευαισθησία στην ινσουλίνη.
Συμπέρασμα
Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, συμπεραίνουμε ότι η θρησκευτική νηστεία για μεγάλο χρονικό διάστημα μπορεί να επηρεάσει τη διατροφική κατάσταση αλλά και την υγεία. Αν και αυτή η επιρροή είναι κυρίως θετική, μπορεί να παρουσιαστούν διατροφικές ελλείψεις που ίσως γίνουν εν δυνάμει επικίνδυνες για ορισμένες ομάδες ανθρώπων, εάν δεν κάνουν προσπάθεια να τις αποτρέψουν. Όλοι όσοι νηστεύουν μπορούν να ελαχιστοποιήσουν ή και να αποτρέψουν αυτές τις ελλείψεις με μερικές μικρές διατροφικές αλλαγές. Υπάρχουν εύκολοι τρόποι για να βελτιστοποιήσεις τη διατροφή σου κατά τη διάρκεια της θρησκευτικής νηστείας.
Επιστημονικές πηγές:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21092212
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29531589
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16115353
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12753698
